English version

8–9 kwietnia 2014, godz. 10.00–14.00
Teatr Mały, wstęp wolny

MAPOWANIE PUBLICZNOŚCI
Polsko-niemiecki panel dyskusyjny

„Widza lekceważy się zwykle dlatego, że nic nie robi, podczas gdy aktorzy na scenie [...] robią coś przy użyciu swych ciał. Ale łatwo można odwrócić perspektywę, stwierdzając, że ci, którzy działają, wykonują pracę przy użyciu swych ciał, są w oczywisty sposób gorsi od tych, którzy są zdolni do patrzenia: kontemplując idee, przewidując przyszłość, mając ogólniejsze spojrzenie na świat” – pisał Jacques Ranciere w swoim słynnym tekście Widz wyemancypowany. Po wiekach skupienia na tekście dramatycznym, aktorze, reżyserze przyszedł czas na zbadanie tyleż ogromnej, co zróżnicowanej i tajemniczej grupy, jaką jest publiczność. Publiczność, która nie jest biernym obserwatorem przyglądającym się spektaklowi z oddali, lecz faktyczną częścią teatralnego dzieła. Czasami częścią najważniejszą.

Ranciere w swoim tekście wyróżnia dwie linie emancypacji widza. Jedna to linia teatru politycznego, prowokującego i atakującego widza, wymuszającego dystans, krytycyzm, aktywność. Jej patronem będzie Bertolt Brecht. Druga to linia teatru rytualnego, absorbującego widza emocjonalnie, zachęcającego go do empatii, wprowadzającego w stan bliski hipnozie czy religijnej ekstazie. Jej patronem będzie Antonin Artaud. Stereotypowo myśląc, pierwszą linią należałoby łączyć z teatrem niemieckim, z Frankiem Castorfem i René Polleschem, drugą zaś – z teatrem polskim, z Jerzym Grotowskim i Krystianem Lupą. W rzeczywistości jednak podział ten nie przedstawia się tak jasno, choć nie sposób zaprzeczyć, że publiczność po obu stronach Odry zdecydowanie różni się od siebie oczekiwaniami, sposobem odbioru, rodzajem aktywności, kryteriami oceny.

Zarówno w Niemczech, jak i w Polsce relacja między twórcą a odbiorcą uległa w ostatnich latach daleko idącym zmianom. Publiczność staje się nie tylko obiektem badań teatrologów, kulturoznawców, socjologów, lecz także obiektem eksperymentów artystycznych mających na celu wykreowanie nowych reguł porządkujących wzajemne relacje. Widz może być zwymyślany, jak w słynnej sztuce Petera Handkego, spektaklach Franka Castorfa czy Moniki Strzępki, ale też dostać do rąk narzędzia pozwalające mu samodzielnie kierować przebiegiem spektaklu, w jak w projektach Wojtka Ziemilskiego, Andcompany&Co czy Rimini Protokoll, w których dochodzi do faktycznej zamiany ról. Wciąż jednak w cenie jest teatralna katharsis, także u twórców uchodzących wręcz za wcielenie teatralnej nowoczesności: łzy publiczności może wywołać zarówno inscenizacja klasycznego tekstu dokonana przez Krzysztofa Warlikowskiego, jak i postdramatyczny eksperyment kolektywu She She Pop.

Skandale i protesty, które w ostatnich sezonach wstrząsnęły europejskimi teatrami, skłaniają do przyjrzenia się także innemu aspektowi relacji twórca–odbiorca: zadania sobie pytania, jakie są granice wolności artystów i widzów, oraz zastanowienia się, jakie wyjście można zaproponować w sytuacji, gdy ich systemy wartości, poglądy, kryteria estetyczne zaczynają ze sobą kolidować.

Podczas panelu polscy i niemieccy krytycy, badacze i praktycy teatralni będą próbować stworzyć swoistą mapę publiczności: próbować znaleźć odpowiedź na pytanie, kim są ci ludzie, bez których teatr nie mógłby istnieć, a którzy przez wieki pozostawali niewidoczni i niesłyszalni, ukryci w mroku widowni. Tematyka wystąpień będzie dotyczyć zarówno kwestii ogólnych, dotyczących psychologicznych i socjologicznych aspektów bycia widzem, pracy, jaką widz wykonuje przed spektaklem, podczas jego trwania i po jego zakończeniu, specyficznej roli publiczności w teatrze dokumentalnym czy też możliwości realizacji emancypacyjnych założeń Ranciere’a w praktyce, jak i kwestii szczegółowych: śledzenia sposobów recepcji spektakli takich artystów, jak Massimo Furlan, 77 Stolen Fish, She She Pop, Rimini Protokoll, Krzysztof Garbaczewski, Jan Klata, Marcin Liber i Marcin Wierzchowski.

Uczestnicy panelu:

  • Elena Basteri (Berlin)
  • Ewa Guderian-Czaplińska (Poznań)
  • Joanna Jopek (Kraków)
  • Monika Kwaśniewska (Kraków)
  • Dirk Pilz (Berlin)
  • Waldemar Rapior (Poznań)
  • Philipp Schulte (Giessen)
  • Anna Teuwen (Hamburg)
  • Meike Wagner (Monachium)
  • Karol Wittels (Warszawa)

Koncepcja panelu: dr Anna R. Burzyńska, Uniwersytet Jagielloński

Panel dyskusyjny zorganizowany w ramach projektu „Pomosty teatru – pomosty kultury. O wzajemnym oddziaływaniu teatru polskiego i niemieckiego”.